مسجد سجاد مشهد

روایات بُنِیَ الاسلام یا این که محور‌های اسلام یا این که عنصرها اسلام به شالوده‌های پنج‌گانه اسلام یعنی نماز، زکات، حج، روزه و ولایت اشاره می‌نماید. این روایات از پیامبراسلام(ص) و امامان شیعه(ع)، در منابع شیعه و اهل سنت آمده میباشد. در بعضا از احادیث به مکان ولایت، شهادتین مذکور و در بعضی نیز هر دو باهم آمده مسجد امین مشهد میباشد.

در احادیث شیعی بر التفات ولایت تأکید گردیده و رفیعتر از دیگر موادتشکیل دهنده اسلام شمرده گردیده است. براساس این تیم از روایات، اسلام به سازه و منزل‌ای تشبیه گردیده که موادتشکیل دهنده پنج‌گانه ذکر شده ردیف‌های اساسی آن می‌باشند که در شکل استواری آن ها، بنای اسلام پابرجا بوده و در شکل ویرانی آنان، منزل اسلام ویران شود.

این احادیث از راویانی همانند ابوحَمْزَه ثُمالی، فُضَیْل بن یَسار، زُرَاره بن اَعْیَن، مُفَضَّل بن عُمَر و عبدالله بن عُمَر نقل گردیده‌است و بخش اعظمی از آن ها از طریقه علمای شیعه و اهل سنت درست می‌باشند.

متن حدیث
حدیث‌های شالوده‌های پنج‌گانه اسلام در منابع روایی با اختلاف از نبی اسلام(ص)‌[۱] و امامان شیعه(ع)[۲] نقل گردیده است.

امام باقر(ع): «بُنِیَ الْإِسْلَامُ عَلى‏ خَمْسٍ‏: عَلَی الصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ وَ الْحَجِّ وَ الصَّوْمِ‏ وَ الْوِلَایَةِ؛ اسلام بر پنج چیز پایدار و سازه شد‌ه‌است: نماز، زکات، حج، روزه و ولایت».[۳] در روایتی ولایت رکن نخستین نام برده میباشد.[۴]
«... بَنَى الْإِسْلَامَ عَلَى خَمْسٍ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً ص عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِیتَاءِ الزَّکاةِ وَ حِجِّ الْبَیتِ وَ صِیامِ شَهْرِ رَمَضَان‏...؛‌ خدا اسلام را بر پنج چیز سازه کرد: سند به اینکه خدایی جز الله وجود ندارد و اینکه محمد(ص) مخلوق و فرستاده اوست و برپایی نماز، پرداخت زکات، حج و روزه ماه رمضان.». این قصه در منابع اهل سنت از فرستاده(ص)[۵]و در منابع شیعی از امام باقر(ع)[۶] نقل گردیده است.
امام راست گو(ع) در جواب عیسى بن سَرِی که از موادتشکیل دهنده اسلام پرسیده بود، فرمود: «شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ ص وَ الْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ حَقٌّ فِی الْأَمْوَالِ مِنَ الزَّکاةِ وَ الْوَلَایةُ الَّتِی أَمَرَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ بِهَا وَلَایةُ آلِ مُحَمَّدٍ ص‏؛‌ گواهى دادن به یگانگى پروردگار و اینكه محمد(ص) پیامبر خداست و اقرار نمودن به آنچه از جانب خداوند آورده و اینكه حقی تحت عنوان زکات در اموالست و ولایتى که خدای عزوجل به آن فرمان فرموده و آن ولایت آل محمد(ع) میباشد.»[۷]
امام راست گو(ع): «أَثَافِیُّ الْإِسْلَامِ ثَلَاثَةٌ الصَّلَاةُ وَ الزَّکَاةُ وَ الْوَلَایَةُ لَاتَصِحُّ وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ إِلَّا بِصَاحِبَتَیْهَا؛ اساس‌های اسلام سه چیز میباشد: نماز، زکات و ولایت. هیچ یک از اینها سوای ملازمت و همراهی دوتای دیگر درست وجود ندارد».[۸]
تأکید بر ولایت
در برخی از احادیث شیعی بنی الاسلام، افزوده‌هایی در تأکید بر ولایت آمده میباشد؛‌ به عنوان مثال:

«...وَ لَمْ یُنَادَ بِشَیْ‏ءٍ کَمَا نُودِیَ بِالْوِلَایَةِ، فَأَخَذَ النَّاسُ بِأَرْبَعٍ وَ تَرَکُوا هذِهِ يَعْنِي الْوَلَايَةَ؛ آنگونه که به ولایت ندا گردیده، به چیزی ندا داده نشده میباشد. البته عموم چهار رکن را پذیرفته اند؛ البته این، یعنی ولایت را رها کرد ه اند»،[۹]
«...قَالَ زُرَارَةُ فَقُلْتُ وَ أَيُّ شَیْ‏ءٍ مِنْ ذَلِکَ أَفْضَلُ. فَقَالَ: الْوَلَایَةُ أَفْضَلُ...؛ زراره گوید گفتم کدام یک از موادسازنده پنج‌گانه افضل و بلندتر میباشد؛ فرمود: ولایت»[۱۰]
«وَ لَمْ یُنَادَ بِشَیْءٍ مَا نُودِیَ بِالْوَلَایَةِ یَوْمَ الْغَدِیر»[۱۱]
در بعضا احادیث بنی الاسلام، به ولایت امام علی(ع) و ائمه(ع) تصریح گردیده و «وَلَایَةِ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ وَ الْأَئِمَّةِ مِنْ وُلْدِهِ(ع)» آمده میباشد.[۱۲]

مضمون‌ و خواسته حدیث
براساس برخی احادیث، موادتشکیل دهنده و محور‌های اسلام، آن چیزهایی میباشد که کوتاهی در آشنایی و فعالیت به آنان جایز وجود ندارد و سبب ساز تباهی آئین و پذیرفته نشدن ایفا میشود. در مقابل، آشنایی آنان و کار به آنان موجب قبولی اجرا و لایق بودن آئین می گردد.[۱۳] از این رو آورده شده در روایات بنی الاسلام، اسلام به ساختمان و منزل‌ای تشبیه گردیده که دارنده پنج ردیف میباشد. همانگونه که بنای یک منزل در شکل استواری ردیف‌هایش، پایدار و در شکل فساد آن ها، ویران می گردد، بنای اسلام نیز با استواری ردیف‌هایش برپا و با فساد آن‌ها ویران گردد. پس هر که به عنصرها پنچ‌گانه اسلام فعالیت نماید، اسلام وی بی نقص خواهد بود.[۱۴]

عنصرها پنج‌گانه‌ای که در احادیث ذکر شده شد‌ه‌است، عناصر اساسی ساختمان اسلام میباشند[۱۵] و بقیه واجبات و مستحبات تکمیل کننده آنان به شمار میروند.[۱۶]

از حیث علامه مجلسی احتمال دارااست ولایت مشتمل بر شهادتین نیز باشد و عدم بیان شهادتین در بعضی احادیث به دلیل وضوح آنان بوده میباشد.[۱۷] او در توجیه بیان ولایت که از کارها اعتقادی میباشد، با چهار رکن دیگر که از فروعات و عبادات می باشند، سه توجیه ذکر نموده است: به دلیل ملازمت و همراهی با اهل سنت این‌طور نقل شده میباشد؛ منظور از ولایت، محبت و تاسی میباشد؛ خواسته از چهار رکن دیگر، اطمینان به آنهاست که در‌این‌صورت‌ از اصول آیین و ضروریات مذهب خواهند بود.[۱۸]

آیت الله مکارم شیرازی، کنار هم قرار به چنگ آوردن این پنج رکن را به دلیل ارتباط آن ها با هم دانسته و گفته میباشد: نماز ،ارتباط اخلاق با تولیدکننده؛ زکات، ارتباط رفتار با کردار؛ روزه، ارتباط بشر با خودش، حج ،ارتباط مسلمانها با یکدیگر؛ و ولایت تبیین کننده احکام این موادتشکیل دهنده و ضمانت کننده اجرای درست آنان میباشد.[۱۹]

در بعضی از احادیث ترتیب عناصر پنج‌گانه به حیث عنایت این سیرتکامل گفته شده میباشد: ولایت برگزیدگان رکن میباشد؛‌ زیرا ولایت کلید بقیه موادتشکیل دهنده میباشد. بعداز ولایت، نماز بلندتر از سایر میباشد؛‌ چون عمود آیین میباشد. آنگاه زکات به دلیل یاور بودن نماز در نشانه‌ها قرآن و نیز به سبب ساز اینکه گناهان را از دربین میبرد،‌ رفیعتر از دو رکن دیگر میباشد. حج و روزه در رتبه‌های آجل قرار دارا هستند. [۲۰] برتری ولایت نسبت به بقیه موادتشکیل دهنده، به‌این استدلال میباشد که ولایت تحقق‌نصیب بقیه موادسازنده میباشد. نماز، روزه، زکات و حج فارغ از ولایت، همانند نقشی بر ورقه و مانند ورژن طبیب سوای شغل به آن میباشد.[۲۱]

راویان و اعتبار حدیث
احادیث بنی الاسلام از راویانی زیرا ابوحَمْزه ثُمالی،[۲۲] فُضَیْل بن یَسار ،[۲۳] زُرَاره بن اَعْیَن،[۲۴] و عَبْدالله بن عَجْلَان‏ از امام باقر(ع)[۲۵] و عِیسَى بن السَّرِی،‏[۲۶] و مُفَضَّل بن عُمَر از امام درستگو(ع)[۲۷] و عبدالله بن عُمَر از نبی(ص)[۲۸] نقل گردیده است.

اعتبار حدیث
علامه مجلسی گواهی برخی از احادیث بنی الاسلام مانند ماجرا عیسی بن محرمانه، زراره و فضیل بن یسار را درست و بعضی را ضعیف دانسته میباشد.[۲۹] بین علمای اهل سنت، ماجرا عبدالله بن قدمت افزون بر اینکه در درست بخاری[۳۰] و درست مسلم[۳۱] آمده میباشد، بعضی مانند ترمذی، نسائی و نووی به صدق آن تصریح کرده‌اند.[۳۲]

روایات بُنِیَ الاسلام یا این که محور‌های اسلام یا این که عنصرها اسلام به شالوده‌های پنج‌گانه اسلام یعنی نماز، زکات، حج، روزه و ولایت اشاره می‌نماید. این روایات از پیامبراسلام(ص) و امامان شیعه(ع)، در منابع شیعه و اهل سنت آمده میباشد. در بعضا از احادیث به مکان ولایت، شهادتین مذکور و در بعضی نیز هر دو باهم آمده مسجد امین مشهد میباشد.

در احادیث شیعی بر التفات ولایت تأکید گردیده و رفیعتر از دیگر موادتشکیل دهنده اسلام شمرده گردیده است. براساس این تیم از روایات، اسلام به سازه و منزل‌ای تشبیه گردیده که موادتشکیل دهنده پنج‌گانه ذکر شده ردیف‌های اساسی آن می‌باشند که در شکل استواری آن ها، بنای اسلام پابرجا بوده و در شکل ویرانی آنان، منزل اسلام ویران شود.

این احادیث از راویانی همانند ابوحَمْزَه ثُمالی، فُضَیْل بن یَسار، زُرَاره بن اَعْیَن، مُفَضَّل بن عُمَر و عبدالله بن عُمَر نقل گردیده‌است و بخش اعظمی از آن ها از طریقه علمای شیعه و اهل سنت درست می‌باشند.

متن حدیث
حدیث‌های شالوده‌های پنج‌گانه اسلام در منابع روایی با اختلاف از نبی اسلام(ص)‌[۱] و امامان شیعه(ع)[۲] نقل گردیده است.

امام باقر(ع): «بُنِیَ الْإِسْلَامُ عَلى‏ خَمْسٍ‏: عَلَی الصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ وَ الْحَجِّ وَ الصَّوْمِ‏ وَ الْوِلَایَةِ؛ اسلام بر پنج چیز پایدار و سازه شد‌ه‌است: نماز، زکات، حج، روزه و ولایت».[۳] در روایتی ولایت رکن نخستین نام برده میباشد.[۴]
«... بَنَى الْإِسْلَامَ عَلَى خَمْسٍ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً ص عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِیتَاءِ الزَّکاةِ وَ حِجِّ الْبَیتِ وَ صِیامِ شَهْرِ رَمَضَان‏...؛‌ خدا اسلام را بر پنج چیز سازه کرد: سند به اینکه خدایی جز الله وجود ندارد و اینکه محمد(ص) مخلوق و فرستاده اوست و برپایی نماز، پرداخت زکات، حج و روزه ماه رمضان.». این قصه در منابع اهل سنت از فرستاده(ص)[۵]و در منابع شیعی از امام باقر(ع)[۶] نقل گردیده است.
امام راست گو(ع) در جواب عیسى بن سَرِی که از موادتشکیل دهنده اسلام پرسیده بود، فرمود: «شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ ص وَ الْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ حَقٌّ فِی الْأَمْوَالِ مِنَ الزَّکاةِ وَ الْوَلَایةُ الَّتِی أَمَرَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ بِهَا وَلَایةُ آلِ مُحَمَّدٍ ص‏؛‌ گواهى دادن به یگانگى پروردگار و اینكه محمد(ص) پیامبر خداست و اقرار نمودن به آنچه از جانب خداوند آورده و اینكه حقی تحت عنوان زکات در اموالست و ولایتى که خدای عزوجل به آن فرمان فرموده و آن ولایت آل محمد(ع) میباشد.»[۷]
امام راست گو(ع): «أَثَافِیُّ الْإِسْلَامِ ثَلَاثَةٌ الصَّلَاةُ وَ الزَّکَاةُ وَ الْوَلَایَةُ لَاتَصِحُّ وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ إِلَّا بِصَاحِبَتَیْهَا؛ اساس‌های اسلام سه چیز میباشد: نماز، زکات و ولایت. هیچ یک از اینها سوای ملازمت و همراهی دوتای دیگر درست وجود ندارد».[۸]
تأکید بر ولایت
در برخی از احادیث شیعی بنی الاسلام، افزوده‌هایی در تأکید بر ولایت آمده میباشد؛‌ به عنوان مثال:

«...وَ لَمْ یُنَادَ بِشَیْ‏ءٍ کَمَا نُودِیَ بِالْوِلَایَةِ، فَأَخَذَ النَّاسُ بِأَرْبَعٍ وَ تَرَکُوا هذِهِ يَعْنِي الْوَلَايَةَ؛ آنگونه که به ولایت ندا گردیده، به چیزی ندا داده نشده میباشد. البته عموم چهار رکن را پذیرفته اند؛ البته این، یعنی ولایت را رها کرد ه اند»،[۹]
«...قَالَ زُرَارَةُ فَقُلْتُ وَ أَيُّ شَیْ‏ءٍ مِنْ ذَلِکَ أَفْضَلُ. فَقَالَ: الْوَلَایَةُ أَفْضَلُ...؛ زراره گوید گفتم کدام یک از موادسازنده پنج‌گانه افضل و بلندتر میباشد؛ فرمود: ولایت»[۱۰]
«وَ لَمْ یُنَادَ بِشَیْءٍ مَا نُودِیَ بِالْوَلَایَةِ یَوْمَ الْغَدِیر»[۱۱]
در بعضا احادیث بنی الاسلام، به ولایت امام علی(ع) و ائمه(ع) تصریح گردیده و «وَلَایَةِ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ وَ الْأَئِمَّةِ مِنْ وُلْدِهِ(ع)» آمده میباشد.[۱۲]

مضمون‌ و خواسته حدیث
براساس برخی احادیث، موادتشکیل دهنده و محور‌های اسلام، آن چیزهایی میباشد که کوتاهی در آشنایی و فعالیت به آنان جایز وجود ندارد و سبب ساز تباهی آئین و پذیرفته نشدن ایفا میشود. در مقابل، آشنایی آنان و کار به آنان موجب قبولی اجرا و لایق بودن آئین می گردد.[۱۳] از این رو آورده شده در روایات بنی الاسلام، اسلام به ساختمان و منزل‌ای تشبیه گردیده که دارنده پنج ردیف میباشد. همانگونه که بنای یک منزل در شکل استواری ردیف‌هایش، پایدار و در شکل فساد آن ها، ویران می گردد، بنای اسلام نیز با استواری ردیف‌هایش برپا و با فساد آن‌ها ویران گردد. پس هر که به عنصرها پنچ‌گانه اسلام فعالیت نماید، اسلام وی بی نقص خواهد بود.[۱۴]

عنصرها پنج‌گانه‌ای که در احادیث ذکر شده شد‌ه‌است، عناصر اساسی ساختمان اسلام میباشند[۱۵] و بقیه واجبات و مستحبات تکمیل کننده آنان به شمار میروند.[۱۶]

از حیث علامه مجلسی احتمال دارااست ولایت مشتمل بر شهادتین نیز باشد و عدم بیان شهادتین در بعضی احادیث به دلیل وضوح آنان بوده میباشد.[۱۷] او در توجیه بیان ولایت که از کارها اعتقادی میباشد، با چهار رکن دیگر که از فروعات و عبادات می باشند، سه توجیه ذکر نموده است: به دلیل ملازمت و همراهی با اهل سنت این‌طور نقل شده میباشد؛ منظور از ولایت، محبت و تاسی میباشد؛ خواسته از چهار رکن دیگر، اطمینان به آنهاست که در‌این‌صورت‌ از اصول آیین و ضروریات مذهب خواهند بود.[۱۸]

آیت الله مکارم شیرازی، کنار هم قرار به چنگ آوردن این پنج رکن را به دلیل ارتباط آن ها با هم دانسته و گفته میباشد: نماز ،ارتباط اخلاق با تولیدکننده؛ زکات، ارتباط رفتار با کردار؛ روزه، ارتباط بشر با خودش، حج ،ارتباط مسلمانها با یکدیگر؛ و ولایت تبیین کننده احکام این موادتشکیل دهنده و ضمانت کننده اجرای درست آنان میباشد.[۱۹]

در بعضی از احادیث ترتیب عناصر پنج‌گانه به حیث عنایت این سیرتکامل گفته شده میباشد: ولایت برگزیدگان رکن میباشد؛‌ زیرا ولایت کلید بقیه موادتشکیل دهنده میباشد. بعداز ولایت، نماز بلندتر از سایر میباشد؛‌ چون عمود آیین میباشد. آنگاه زکات به دلیل یاور بودن نماز در نشانه‌ها قرآن و نیز به سبب ساز اینکه گناهان را از دربین میبرد،‌ رفیعتر از دو رکن دیگر میباشد. حج و روزه در رتبه‌های آجل قرار دارا هستند. [۲۰] برتری ولایت نسبت به بقیه موادتشکیل دهنده، به‌این استدلال میباشد که ولایت تحقق‌نصیب بقیه موادسازنده میباشد. نماز، روزه، زکات و حج فارغ از ولایت، همانند نقشی بر ورقه و مانند ورژن طبیب سوای شغل به آن میباشد.[۲۱]

راویان و اعتبار حدیث
احادیث بنی الاسلام از راویانی زیرا ابوحَمْزه ثُمالی،[۲۲] فُضَیْل بن یَسار ،[۲۳] زُرَاره بن اَعْیَن،[۲۴] و عَبْدالله بن عَجْلَان‏ از امام باقر(ع)[۲۵] و عِیسَى بن السَّرِی،‏[۲۶] و مُفَضَّل بن عُمَر از امام درستگو(ع)[۲۷] و عبدالله بن عُمَر از نبی(ص)[۲۸] نقل گردیده است.

اعتبار حدیث
علامه مجلسی گواهی برخی از احادیث بنی الاسلام مانند ماجرا عیسی بن محرمانه، زراره و فضیل بن یسار را درست و بعضی را ضعیف دانسته میباشد.[۲۹] بین علمای اهل سنت، ماجرا عبدالله بن قدمت افزون بر اینکه در درست بخاری[۳۰] و درست مسلم[۳۱] آمده میباشد، بعضی مانند ترمذی، نسائی و نووی به صدق آن تصریح کرده‌اند.[۳۲]